Bij de restauratie, herbestemming en verduurzaming van de Amsterdamse Van Gendt Hallen werkten Bureau Monumenten en Archeologie en eigenaar Eduard Zanen nauw samen. Inzet: de historische industriehallen behouden, een nieuwe rol geven in de wijk en voor de stad - en de sprong maken naar een energieneutraal rijksmonument.

Oude smeerputten en bovenloopkranen, historisch leidingwerk, vroeg-industriële installaties; de ruim honderd jaar oude Van Gendt Hallen in Oostenburg zijn een rijksmonument vol gebruikssporen. Die sporen herinneren aan het oorspronkelijke gebruik van de hallen als industriecomplex. En aan de innovatiekracht van de industrie in de late negentiende en vroege twintigste eeuw; de firma Werkspoor maakte in de rond 1900 gebouwde hallen onder meer stoomlocomotieven en scheepsmotoren. In 2001 werden de Van Gendt Hallen een rijksmonument - vanwege de bijzondere architectuur en hun betekenis voor de Amsterdamse industriegeschiedenis.

Na acht jaar restaureren, herbestemmen en verduurzamen trekken binnenkort nieuwe gebruikers de Van Gendt Hallen in. Later dit jaar opent Studio Drift er zijn museumdeuren. In het rijksmonument kunnen duurzame start-ups terecht in kantoorruimtes en werkplaatsen. Aan een openbare binnenstraat met plein is plek voor horeca en retail.

In het kielzog van die herbestemming zijn de Van Gendt Hallen ook energieneutraal geworden, dankzij innovaties in, op en onder het rijksmonument. De historische industriehallen kregen een warmtekoudeopslag (WKO) en maken gebruik van betonkernactivering (hierbij wordt gebruik gemaakt van de massa van het beton om warmte en koelcapaciteit op te slaan). Op de daken van het rijksmonument liggen meer dan drieduizend PV-panelen. De stichting die namens eigenaar Eduard Zanen de Van Gendt Hallen beheert heeft een vergunningsaanvraag gedaan voor waterstofproductie- en opslag. Zanen wil deze waterstofcentrale laten ingraven op de kade buiten de hallen.

Eduard Zanen koos bij de herbestemming van de Van Gendt Hallen van meet af aan voor het energieneutraal maken van het rijksmonument. Zanen: “Dat maakt dit erfgoed beter bruikbaar en toekomstbestendig. Met hoogwaardige duurzame technieken bleek het hier ook haalbaar.” Bijzonder vindt Zanen dat de gemeente zijn ambitie omarmde: “Amsterdam streeft ernaar om alle gebouwen in de stad te verduurzamen - inclusief het erfgoed. Maar de sprong naar energieneutraal is groot en complex, zeker in een rijksmonument. In de Van Gendt Hallen vereiste het maatregelen van de nok tot onder de grond.”

Slow cooking
Het herbestemmingsplan voor de Van Gendt Hallen komt van de tekentafels van Braaksma & Roos Architecten, met medewerking van Holland Composites. Bovenop het door Braaksma Roos ontworpen fundament heeft zU-studio zich beziggehouden met de uiteindelijke vormgeving van de inbouw van de 5 hallen. In het ontwerp van het Haagse bureau blijft de ruimtelijkheid van de hallen overeind en worden gebruikssporen, rafelranden en patina behouden. Het herbestemmingsplan maakt de Van Gendt Hallen ook publiek toegankelijk. Op de plek waar vroeger een spoorlijn door de hallen liep ontstaat een openbare binnenstraat met plein. Winder: “Met die hoofdstraat houden we het oude productieproces zichtbaar, terwijl we met de openbare voorzieningen in de binnenstraat de Van Gendt Hallen verknopen met Oostenburg.”

Met een looptijd van bijna een decennium is de herbestemming van de Van Genthallen er een van de lange adem. Dat heeft nadelen, erkent Eduard Zanen, maar ook pluspunten: “Deze herbestemming voer ik zonder reguliere aannemer uit. Ik opereer zelf als aannemer. Dat zou ik nu niet meer zo doen, vanwege de schaal en de complexiteit van de opgave. Maar in die rol leerde ik in acht jaar tijd het monument wel door en door kennen, waarderen en inschatten. Dat groeiende inzicht en de tijd om flexibel om te gaan met processen brachten hier dingen tot stand die we anders nooit hadden kunnen realiseren. Braaksma & Roos Architecten noemde het ooit ‘slow cooking’; dankzij die lange adem kregen we gezamenlijk meer voor elkaar.”

Duurzaam dak en vacuümglas
Karakteristiek voor de oorspronkelijke Van Gendt Hallen was het rijke daksilhouet. De daken waren in het verleden voorzien van stoomkappen, schoorstenen en hijsconstructies. Dat silhouet was behoorlijk aangetast. André Winder: “Onze inzet was om het strakke oorspronkelijke dakbeeld te herstellen en dat sprekende silhout terug te halen.” Daarbij werd tegelijk een slag gemaakt op het gebied van verduurzaming. De stoomkappen die nu de daken sieren bestaan uit een biocomposiet van plantafval met een kern van gerecyclede petflessen (met dank aan Holland Composites). Eduard Zanen: “Dat materiaal is duurzaam, brandveilig en lichtgewicht. Zodoende konden we op de stoomkappen ook nog PV-panelen aanbrengen, zonder de onderconstructie aan te passen.”

Raam voor raam, roede voor roede; ook alle gietijzeren en stalen kozijnen op de daken en aan de gevels van de Van Gendt Hallen zijn hersteld. Daarbij werden 4600 historische ruitjes vervangen door modern, goed isolerend vacuümglas. De inzet van vacuümglas in de Van Gendt Hallen is bijzonder, benadrukt André Winder: “Toen we ermee begonnen stond de toepassing van dit glas in monumenten in de kinderschoenen. Mede door de goede ervaringen in Van Gendt Hallen wordt vacuümglas tegenwoordig in meer monumenten toegepast.” Volgens Eduard Zanen bewijzen de duurzame stoomkappen en de inzet van vacuümglas dat de lange adem bij deze herbestemmming goed heeft uitgepakt: “Het gaf alle partijen de tijd en ruimte om de verduurzaming van de Van Gendt Hallen te verdiepen.”

Sparringpartner
Eduard Zanen kocht de Van Gendt Hallen in 2014, aanvankelijk nog met het idee om er het hoofdkantoor te vestigen van designbedrijf Bugaboo dat hij destijds samen met Max Barenbrug runde. In 2018 werd Zanen enige eigenaar van de hallen en stond vervolgens ‘op een kruispunt’: “Wat doe je dan, met zo’n monument? Steek je in op commerciële exploitatie? Of geef je de hallen andere nieuwe functies, met betekenis voor Oostenburg en Amsterdam?”

Namens het gemeentelijke Bureau Monumenten en Archeologie (BMA) is monumentenadviseur André Winder sinds 2016 betrokken bij de Van Gendt Hallen: “Nadat duidelijk werd dat in de Van Gendt Hallen niet het hoofdkantoor van Bugaboo zou komen had Eduard Zanen verschillende ideeën over de herbestemming en klopte bij BMA aan met de vraag: ‘Kan dat?’.”

Bij de herbestemming van de Van Gendt Hallen trad BMA in de beginfase voor Zanen op als ‘sparringpartner’, aldus Winder: “Samen met Eduard Zanen en later ook met zijn architecten wilden we de essentie en het karakter van de herbestemmingsopgave helder krijgen. Toen en nu nog steeds speelt BMA een rol bij de verduurzaming van het pand.”

Recht doen aan de ruimtelijkheid
Op gebouwniveau stond BMA een herbestemming voor die recht zou doen aan de ruimtelijkheid en de historische betekenis van de Van Gendt Hallen. André Winder: “Wij hebben in het overleg met Eduard Zanen aangegeven wat volgens ons de essentie van de opgave zou moeten zijn; de hallen goed kunnen beleven, maar ook de uitbreidingsgeschiedenis goed kunnen aflezen. De sprong van de drie vroege hallen aan de waterkant naar de eerste en de tweede uitbreiding zie je terug in de architectuur en het materiaalgebruik. Daarnaast was voor ons essentieel dat ook het industriële productieproces zou kunnen worden afgelezen; de kraanbanen, de smeerputten.”

Bij het helder krijgen van de herbestemmingsopgave speelde mee dat woningcorporatie Stadgenoot in Oostenburg al sinds 2007 actief aan gebiedsontwikkeling doet. Dat bood aanknopingspunten om de Van Gendt Hallen ook een rol in die wijk te geven, aldus Winder. Daarnaast gaf het nieuwe programma met functies zoals Museum Drift en werkplekken voor start-ups de herbestemming ook wijkoverstijgend betekenis.

De Van Gendt Hallen zijn een rijksmonument en belangrijk erfgoed voor de industrie-geschiedenis van Amsterdam.