Loket Duurzaam Erfgoed
Maatwerk voor
monumenten
Tekst: Hans Fuchs
Fotografie: Kick Smeets
Portretten: Anne Reinke
Het verduurzamen van monumenten en beschermde stadsgezichten is maatwerk. Voor dat maatwerk is in 2021 het gemeentelijke Loket Duurzaam Erfgoed opgericht, onderdeel van het Bureau Monumenten en Archeologie. Met het loket informeren, adviseren en ondersteunen Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily Amsterdammers bij het toekomstbestendig maken van hun erfgoed.
Sterkere signaalfunctie
Ook in de toekomst blijft het Loket Duurzaam Erfgoed Amsterdammers adviseren en begeleiden bij het verduurzamen van hun pand, meldt de uitvoeringsagenda: “Samen met Rijk, provincie, andere gemeenten, technische universiteiten, het Bestuurlijk Platform Erfgoedgemeenten en de Federatie Grote Monumentengemeenten blijven we kansen ontwikkelen op het gebied van een duurzamer erfgoedbeleid. Daarnaast blijven we actief in gesprek met onze partners in de stad om hun wensen en aandachtspunten te horen.”
Die wensen en aandachtspunten worden in de toekomst nog belangrijker, stelt Annette ten Doeschate. Zij vindt dat de signaalfunctie van het Loket Duurzaam Erfgoed sterker mag worden: “Via het loket krijgen wij de input waar bewoners van Amsterdam mee bezig zijn als het gaat om verduurzamen. Om aan die input meer recht te doen, willen we als loket het beleid actualiseren - op basis van die input, zodat we nog beter kunnen adviseren. Zo kunnen we de nieuwe Uitvoeringsagenda voor 2027 - 2029 beter laten aansluiten op de vragen vanuit de erfgoedbezitters - met het Loket Duurzaam Erfgoed als voedingsbodem.”
Aan de Groenburgwal liggen zonnepanelen op het dak van een monument in een beschermd stadsgezicht.
De ruimere richtlijnen zijn vertaald naar (mogelijkheden voor) het monumentale Boterenbroodcomplex. Deze monumentale blokken en rijtjes hebben zeer bijzondere kapvormen. Voor elke kap is een passend legplan gemaakt.
Een nieuw scharnierpunt tussen Amsterdammers en het Bureau Monumenten en Archeologie (BMA), zo noemt Baeda Al Zamily het Loket Duurzaam Erfgoed: “Vraag ons wat je wilt weten over het verduurzamen van je monument en wij brengen je vraag tot achter de schermen, bij de BMA-adviseurs met hun kennis van beleid en regelgeving rond monumenten. Iedere Amsterdammer - particuliere eigenaar, corporatie, VvE, architect of externe adviseur - kan bij het Loket Duurzaam Erfgoed digitaal aankloppen, met grote en kleine vragen. Mensen die net beginnen vertellen we wat mag en kan als het om het verduurzamen van hun erfgoed gaat. Bij partijen die al verder zijn begeleiden onze monumentenadviseurs hen in het formele traject tot aan een kansrijke vergunning.”
Een duwtje in de rug, noemt Annette ten Doeschate het loket: “Wij pakken individuele aanvragen op, ondersteunen, bellen na en adviseren. Bij elk monument zijn op het gebied van verduurzaming andere dingen haalbaar. Per object kijken we daarnaar, samen met de monumentenadviseurs van BMA, onze afdeling Vergunningen en de Commissie Omgevingskwaliteit. Dat maatwerk helpt eigenaren van erfgoedpanden vooruit, maar ook de gemeente. Het verduurzamen maakt deze panden toekomstbestendig en zorgt dat ze bijdragen aan de gemeentelijke klimaatdoelen.”
Uitvoeringsagenda
Baeda Al Zamily noemt de gemeentelijke Uitvoeringsagenda Duurzaam Erfgoed 2024 – 2026 ‘onze grote bestuurlijke opdracht’. In de Uitvoeringsagenda staan de vier hoofdlijnen waarlangs Amsterdam de komende jaren de gebouwen in de stad wil verduurzamen - ook monumenten en beschermde stadsgezichten. De gemeente heeft bijvoorbeeld de ambitie om op alle daken zonnepanelen te leggen – ook op erfgoeddaken. Ook wil de gemeente minder energiearmoede in het Amsterdamse erfgoed. De doelstelling is om in 2030 123.000 woningen te hebben geïsoleerd, inclusief monumenten. De uitvoeringsagenda zet daarnaast in op het circulair en biobased verbouwen en transformeren van monumenten. Voor 2026 wil de gemeente dat vijftig procent van die verbouwingen en transformaties op die manier wordt aangepakt. Daarnaast zet de uitvoeringsagenda in op vergroenen op daken en aan gevels van monumenten.
Richtlijnen per type
Screenshots van het onderzoek en de richtlijnen voor zonnepanelen op daken in het beschermd stadsgezicht. Volledige pdf van het onderzoek met de richtlijnen Amsterdam Noord
Vereenvoudigde vergunning
Samen met de Baanbrekers, een tijdelijk initiatief van de gemeente Amsterdam waarbij een speciale groep medewerkers intensief werkt aan een duurzaamheidsvraagstuk, pakten Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily een knelpunt aan. Ze vereenvoudigden bijvoorbeeld het vergunningsproces voor het plaatsen van zonnepanelen op monumenten en beschermde stadsgezichten. Vroeger moesten eigenaren nog negen documenten aanleveren voor een vergunningsaanvraag. Het Loket Duurzaam Erfgoed bracht dat terug naar vier documenten.
Om erfgoedeigenaren breed te informeren over de mogelijkheden van verduurzamen ontwikkelde het Loket Duurzaam Erfgoed ook meerdere handreikingen – voor zonnepanelen, maar ook voor zonwering, raamisolatie en zelfs voor natuurinclusieve monumenten en geluids- en thermische isolatie van monumenten in uitgaansgebieden. Ten Doeschate: “Die handreikingen geven aan wat kan en wat mag. Met als uitgangspunt; ‘Er kan zoveel meer dan je denkt’.”
In Amsterdam-Zuid voerde het Loket Duurzaam Erfgoed samen met programma Zon een nieuwe verduurzamingsactie uit: Zon op Zuid. Het Loket Duurzaam Erfgoed kreeg 350 reacties van bewoners die interesse hebben in het verduurzamen van hun dak. Ten Doeschate: “Los van acties als deze krijgen we op jaarbasis zo’n zeshonderd vragen en vervolgvragen.”
Vergunningsvrij, niet regelvrij
Als voorbeeld van de uitdagingen bij het verduurzamen van erfgoed halen Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily het plaatsen van zonnepanelen aan. Bij de verduurzaming van het rijksbeschermde stadsgezicht Amsterdam-Noord keek de Commissie Omgevingskwaliteit samen met het stadsdeel naar de kansen om zonnepanelen te plaatsen - op particuliere daken en corporatiewoningen. Ten Doeschate: “Die panelen mochten vroeger bij een monument en op de daken van een beschermd stadsgezicht niet zichtbaar zijn vanaf de straat. Voor Amsterdam-Noord zou dat betekenen dat op meer dan de helft van de tuindorpdaken domweg geen panelen kunnen worden geplaatst. Toen rees de vraag; zijn er manieren te bedenken waarop dat wel kan?”
Daaruit rolden ruimere richtlijnen voor zonnepanelen. Het plaatsen van panelen in tuindorpen als de Van der Pekbuurt en Tuindorp Nieuwendam werd makkelijker - maar niet regelvrij. Voor een monumentaal complex in het beschermde gezicht ontwikkelden Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily een kaart die aangaf op welke plekken met die ruimere regels zonnepanelen geplaatst mochten worden. Ten Doeschate: “Aan de hand van onze kaart konden bewoners eenvoudiger en sneller een aanvraag voor zonnepanelen indienen.”
De ruimere richtlijnen in Noord waren gekoppeld aan een collectieve inkoopactie van zonnepanelen door de gemeente. Baeda Al Zamily: “Daarvoor kwamen uit de buurt 450 aanmeldingen.” Uiteindelijk kregen rond de vijftig daken daadwerkelijk zonnepanelen - in het zicht vanaf de straat. Al Zamily: “De panelen kregen een matglanzend rode kleur om ze te laten aansluiten op de beeldbepalende rode pannendaken van de woningen. Daarnaast werden de panelen reversibel, waarmee ze dus ook weer eenvoudig en zonder schade te verwijderen zijn, op de daken aangebracht en telkens passend uitgelijnd bij onderbrekingen in het dakvlak, zoals dakkapellen.”
Groen dak op het Benno Premselahuis aan het Rhijnspoorplein.
Screenshot van legplantool (in ontwikkeling) waarmee Duurzaam Erfgoed een passend legplan kan maken en delen. Dit is nodig voor een omgevingsvergunningaanvraag.
Lees meer op Duurzaam wonen
monumenten
Maatwerk voor
Loket Duurzaam Erfgoed
De ruimere richtlijnen zijn vertaald naar (mogelijkheden voor) het monumentale Boterenbroodcomplex. Deze monumentale blokken en rijtjes hebben zeer bijzondere kapvormen. Voor elke kap is een passend legplan gemaakt.
Tekst: Hans Fuchs
Fotografie: Kick Smeets
Portretten: Anne Reinke
Het verduurzamen van monumenten en beschermde stadsgezichten is maatwerk. Voor dat maatwerk is in 2021 het gemeentelijke Loket Duurzaam Erfgoed opgericht, onderdeel van het Bureau Monumenten en Archeologie. Met het loket informeren, adviseren en ondersteunen Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily Amsterdammers bij het toekomstbestendig maken van hun erfgoed.
Een nieuw scharnierpunt tussen Amsterdammers en het Bureau Monumenten en Archeologie (BMA), zo noemt Baeda Al Zamily het Loket Duurzaam Erfgoed: “Vraag ons wat je wilt weten over het verduurzamen van je monument en wij brengen je vraag tot achter de schermen, bij de BMA-adviseurs met hun kennis van beleid en regelgeving rond monumenten. Iedere Amsterdammer - particuliere eigenaar, corporatie, VvE, architect of externe adviseur - kan bij het Loket Duurzaam Erfgoed digitaal aankloppen, met grote en kleine vragen. Mensen die net beginnen vertellen we wat mag en kan als het om het verduurzamen van hun erfgoed gaat. Bij partijen die al verder zijn begeleiden onze monumentenadviseurs hen in het formele traject tot aan een kansrijke vergunning.”
Een duwtje in de rug, noemt Annette ten Doeschate het loket: “Wij pakken individuele aanvragen op, ondersteunen, bellen na en adviseren. Bij elk monument zijn op het gebied van verduurzaming andere dingen haalbaar. Per object kijken we daarnaar, samen met de monumentenadviseurs van BMA, onze afdeling Vergunningen en de Commissie Omgevingskwaliteit. Dat maatwerk helpt eigenaren van erfgoedpanden vooruit, maar ook de gemeente. Het verduurzamen maakt deze panden toekomstbestendig en zorgt dat ze bijdragen aan de gemeentelijke klimaatdoelen.”
Uitvoeringsagenda
Baeda Al Zamily noemt de gemeentelijke Uitvoeringsagenda Duurzaam Erfgoed 2024 – 2026 ‘onze grote bestuurlijke opdracht’. In de Uitvoeringsagenda staan de vier hoofdlijnen waarlangs Amsterdam de komende jaren de gebouwen in de stad wil verduurzamen - ook monumenten en beschermde stadsgezichten. De gemeente heeft bijvoorbeeld de ambitie om op alle daken zonnepanelen te leggen – ook op erfgoeddaken. Ook wil de gemeente minder energiearmoede in het Amsterdamse erfgoed. De doelstelling is om in 2030 123.000 woningen te hebben geïsoleerd, inclusief monumenten. De uitvoeringsagenda zet daarnaast in op het circulair en biobased verbouwen en transformeren van monumenten. Voor 2026 wil de gemeente dat vijftig procent van die verbouwingen en transformaties op die manier wordt aangepakt. Daarnaast zet de uitvoeringsagenda in op vergroenen op daken en aan gevels van monumenten.
Vergunningsvrij, niet regelvrij
Als voorbeeld van de uitdagingen bij het verduurzamen van erfgoed halen Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily het plaatsen van zonnepanelen aan. Bij de verduurzaming van het rijksbeschermde stadsgezicht Amsterdam-Noord keek de Commissie Omgevingskwaliteit samen met het stadsdeel naar de kansen om zonnepanelen te plaatsen - op particuliere daken en corporatiewoningen. Ten Doeschate: “Die panelen mochten vroeger bij een monument en op de daken van een beschermd stadsgezicht niet zichtbaar zijn vanaf de straat. Voor Amsterdam-Noord zou dat betekenen dat op meer dan de helft van de tuindorpdaken domweg geen panelen kunnen worden geplaatst. Toen rees de vraag; zijn er manieren te bedenken waarop dat wel kan?”
Daaruit rolden ruimere richtlijnen voor zonnepanelen. Het plaatsen van panelen in tuindorpen als de Van der Pekbuurt en Tuindorp Nieuwendam werd makkelijker - maar niet regelvrij. Voor een monumentaal complex in het beschermde gezicht ontwikkelden Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily een kaart die aangaf op welke plekken met die ruimere regels zonnepanelen geplaatst mochten worden. Ten Doeschate: “Aan de hand van onze kaart konden bewoners eenvoudiger en sneller een aanvraag voor zonnepanelen indienen.”
De ruimere richtlijnen in Noord waren gekoppeld aan een collectieve inkoopactie van zonnepanelen door de gemeente. Baeda Al Zamily: “Daarvoor kwamen uit de buurt 450 aanmeldingen.” Uiteindelijk kregen rond de vijftig daken daadwerkelijk zonnepanelen - in het zicht vanaf de straat. Al Zamily: “De panelen kregen een matglanzend rode kleur om ze te laten aansluiten op de beeldbepalende rode pannendaken van de woningen. Daarnaast werden de panelen reversibel, waarmee ze dus ook weer eenvoudig en zonder schade te verwijderen zijn, op de daken aangebracht en telkens passend uitgelijnd bij onderbrekingen in het dakvlak, zoals dakkapellen.”
Richtlijnen per type
Screenshots van het onderzoek en de richtlijnen voor zonnepanelen op daken in het beschermd stadsgezicht. Volledige pdf van het onderzoek met de richtlijnen Amsterdam Noord
Vereenvoudigde vergunning
Samen met de Baanbrekers, een tijdelijk initiatief van de gemeente Amsterdam waarbij een speciale groep medewerkers intensief werkt aan een duurzaamheidsvraagstuk, pakten Annette ten Doeschate en Baeda Al Zamily een knelpunt aan. Ze vereenvoudigden bijvoorbeeld het vergunningsproces voor het plaatsen van zonnepanelen op monumenten en beschermde stadsgezichten. Vroeger moesten eigenaren nog negen documenten aanleveren voor een vergunningsaanvraag. Het Loket Duurzaam Erfgoed bracht dat terug naar vier documenten.
Om erfgoedeigenaren breed te informeren over de mogelijkheden van verduurzamen ontwikkelde het Loket Duurzaam Erfgoed ook meerdere handreikingen – voor zonnepanelen, maar ook voor zonwering, raamisolatie en zelfs voor natuurinclusieve monumenten en geluids- en thermische isolatie van monumenten in uitgaansgebieden. Ten Doeschate: “Die handreikingen geven aan wat kan en wat mag. Met als uitgangspunt; ‘Er kan zoveel meer dan je denkt’.”
In Amsterdam-Zuid voerde het Loket Duurzaam Erfgoed samen met programma Zon een nieuwe verduurzamingsactie uit: Zon op Zuid. Het Loket Duurzaam Erfgoed kreeg 350 reacties van bewoners die interesse hebben in het verduurzamen van hun dak. Ten Doeschate: “Los van acties als deze krijgen we op jaarbasis zo’n zeshonderd vragen en vervolgvragen.”
Screenshot van legplantool (in ontwikkeling) waarmee Duurzaam Erfgoed een passend legplan kan maken en delen. Dit is nodig voor een omgevingsvergunningaanvraag.
Groen dak op het Benno Premselahuis aan het Rhijnspoorplein.
Aan de Groenburgwal liggen zonnepanelen op het dak van een monument in een beschermd stadsgezicht.
Sterkere signaalfunctie
Ook in de toekomst blijft het Loket Duurzaam Erfgoed Amsterdammers adviseren en begeleiden bij het verduurzamen van hun pand, meldt de uitvoeringsagenda: “Samen met Rijk, provincie, andere gemeenten, technische universiteiten, het Bestuurlijk Platform Erfgoedgemeenten en de Federatie Grote Monumentengemeenten blijven we kansen ontwikkelen op het gebied van een duurzamer erfgoedbeleid. Daarnaast blijven we actief in gesprek met onze partners in de stad om hun wensen en aandachtspunten te horen.”
Die wensen en aandachtspunten worden in de toekomst nog belangrijker, stelt Annette ten Doeschate. Zij vindt dat de signaalfunctie van het Loket Duurzaam Erfgoed sterker mag worden: “Via het loket krijgen wij de input waar bewoners van Amsterdam mee bezig zijn als het gaat om verduurzamen. Om aan die input meer recht te doen, willen we als loket het beleid actualiseren - op basis van die input, zodat we nog beter kunnen adviseren. Zo kunnen we de nieuwe Uitvoeringsagenda voor 2027 - 2029 beter laten aansluiten op de vragen vanuit de erfgoedbezitters - met het Loket Duurzaam Erfgoed als voedingsbodem.”
Lees meer op Duurzaam wonen